Akademi ve fotoğraf üzerine bir banyo seansı
Uzun zamandır iki dünyada birden yaşıyorum. Biri atıflarla konuşuyor, öteki kadrajın içine aldıklarıyla. İlk bakışta sana birbirine hiç bağlanmayan iki yol gibi gelebilir. Biri metinlerin içinde hayat buluyor, öteki ışıkla çizilen görüntülerde. Ama yeterince uzun bakınca (ki ikisi de zaten bakma işi) aynı filmin iki farklı pozlaması olduklarını görüyorsun. Aynı dertler, aynı varoluş çabaları, aynı küçük mutluluklar.
Eski usul fotoğrafçılar, yani ustalarımız, karanlık odada önce negatifin çıktığını bilir. Pozitif ondan sonra basılır ve onsuz basılamaz. Ben de bu yazıyı öyle kurdum. Önce negatiflere bakacağız, sonra pozitiflere, en sonda da birlikte sabitleme banyosuna gireceğiz.
Negatifler
Kadro beklemek, ışık beklemek
Fotoğrafçı doğru ışığı bekler, bilirsin; saatlerce, bazen günlerce. Akademisyen de doğru ilanı bekler. Ama arada çok önemli bir fark var. Fotoğrafçı güneşin yarın yine doğacağını bilir. İlanın ne zaman çıkacağı ise belli olmaz, çıktığında kimin için çıktığı hiç belli olmaz. Işık herkese aynı açıdan düşer. Akademik ilan ise bazen tek bir kişinin boyuna göre biçilmiş gibi durur. Aranan nitelikler kısmını okurken kendi özgeçmişini değil, başka birinin biyografisini okuduğunu düşünmeye başlarsın.
Sana bir şey anlatayım. Bu gözler bir öğretim üyesi ilanında reklamcılık sertifikası arandığını gördü. O sırada benim alanımda yüksek lisansım vardı, doktoram da devam ediyordu 😀 Kısacası Sertifika > Diploma.
Henri Cartier-Bresson’u bilirsin. 1952’de fotoğrafçıların kutsal kitabı sayılacak albümünü yayımladığında, açılışına 17. yüzyıldan Kardinal de Retz’in bir sözünü koymuştu. “Dünyada karar anı olmayan hiçbir şey yoktur.” Şimdi düşün, fotoğrafçının karar anı deklanşöre bastığı andır ve o an kendi elindedir. Akademisyenin karar anı ise jürinin toplandığı odada yaşanır ve sen o odaya genellikle davet edilmezsin.
Dipnot: Tez savunmasında oylama için seni dışarı çıkarıp tekrar çağırdıklarında “Sana uzatma verdik” derlerse ve tezinden eminsen, gerilme. Bu klasik bir akademisyen şakasıdır. O yüzden “DÜŞME AHMETTTTT” 😀
Liyakat ve jüri
Bir süre fotoğraf yarışmalarına katıldıysan, bir noktada sen de o aynı aydınlanmayı yaşamışsındır. Jüride hep aynı isimler vardır, kazanan kareler de hep aynı estetiğe benzer. Bir süre sonra dünyayı değil jüriyi çekmeye başlarsın. “Bu jüri sisli manzara sever, kenara da buruşuk bir yüz koyalım” diye düşünürken bulursun kendini.
Akademide hangi kürsünün hangi kuramı sevdiğini bilmek, kaynakçaya hangi hocanın adını eklemenin hayırlı olacağını hesaplamak da sana tanıdık gelecektir. Dernek yönetimi seçimleri ile bölüm kavgaları da aynı oyun; sahne farklı, replikler aynı.
Pierre Bourdieu bunu daha 1984’te Homo Academicus’ta haritalamıştı. Ona göre üniversite yalnızca bir tartışma alanı değil, itibarların ve kariyerlerin kurulduğu, savunulduğu ve yıkıldığı bir güç alanı. Bourdieu kitabı Fransız üniversitesi üzerine yazdı, ama okursan kendi koridorunu tanırsın, emin ol. Fotoğraf dünyası için ayrı bir kitap yazmaya da gerek yok, bölüm adlarını değiştirmek yeter. Liyakat mı? İki dünyada da en çok anılan, en az görülen erdem.
Unvan fetişizmi, ekipman fetişizmi
Bir fotoğrafçıya sorabileceğin en can sıkıcı soru hangisi, biliyor musun? “Hangi makineyle çektin?” Sanki kareyi makine görmüş, fotoğrafçı sadece taşımış. Ustamız Ara Güler bu soruya sinirlenir, en gelişmiş daktiloya sahip olmanın kimseyi en büyük yazar yapmayacağını söylerdi. Ona göre iyi fotoğrafçı dikiş makinesiyle bile çekerdi.
Akademide bu sorunun karşılığı imzanın başındaki unvan. Bu noktaya dikkat kesil; aynı cümle Prof. Dr. ağzından çıkınca bilimsel bulgu, Dr. ağzından çıkınca görüş, Arş. Gör. ağzından çıkınca neredeyse dedikodu oluyor. İkisinde de işe değil etikete bakılıyor. Objektifin çapı ile unvanın harf sayısı, aynı ölçme hastalığının belirtileri.
Yağmacı dergiler, madalya fabrikaları
Parayı öde, makalen yayımlansın. Katılım ücretini yatır, uluslararası ödüllü fotoğrafçı ol. Tanıdık geldi mi?
Yağmacı dergilerin fotoğraftaki ikizi, her ay onlarca uluslararası salon düzenleyip kabul ve madalya dağıtan yarışma ağları. Unvan için salon salon kabul biriktirmekle doçentlik puanını tamamlamak için dergi dergi yayın biriktirmek, bak, şaşırtıcı biçimde aynı tabloya çıkıyor. Bir yanda dolu bir puan çizelgesi, öbür yanda o çizelgeyi dolduran ama kimsenin okumadığı makaleler ve kimsenin bakmadığı kareler. Sorun unvan sisteminin kendisi değil. Sorun, sistemin sayıya indirgenip para karşılığı doldurulabilir hâle gelmesi.
Dipnot: Para dediğim 3-5 bin lira değil ha, sakın yanlış anlama; 100.000 TL ile kurtarırsan iyidir. Kibar Feyzo’da Adile Naşit Kemal Sunal’a ne demişti? “Bırak, iki öküz alırız o paraya.” 😀
Atıf ve beğeni
“Yayımla ya da yok ol” düsturunu bilirsin. Dijital çağda fotoğraftaki karşılığı da “paylaş ya da görünmez ol.” Makale indekse göre, fotoğraf algoritmaya göre üretiliyor. Atıf sayısı ile beğeni sayısı birer şöhret para birimine dönüştü.
Bunun bir adı da var, Goodhart yasası. Ekonomist Charles Goodhart fikri 1975’te para politikası için ortaya atmıştı. Bugün herkesin bildiği “Bir ölçü hedefe dönüştüğünde iyi bir ölçü olmaktan çıkar” cümlesi ise antropolog Marilyn Strathern’in 1997’deki formülü. Düşünsene, atıf da beğeni de başta bir işin değerine dair birer işaretti. Hedef hâline geldikleri gün yalnızca kendilerini göstermeye başladılar.
Emek hırsızlığı ve filigran
Öğrencinin her aşamasında alın terini döktüğü makaleye hocanın ilk isim olarak yazılması ile bir fotoğrafın filigranı kırpılıp kaynaksız paylaşılması arasında yöntem farkı var, ahlak farkı yok. Birinde hiyerarşi kullanılıyor, ötekinde ekran görüntüsü tuşu. İkisinde de üretenin adı siliniyor. Fotoğrafçı bu yüzden kareye filigran basar. Akademide filigranın karşılığı henüz icat edilmedi. Şimdilik benden sana tavsiye, ilk taslağı tarih damgasıyla kendine e-postala.
Pozitifler
Negatifleri gördün. Ama karanlık odanın güzelliği de burada saklı. Negatifte en koyu görünen yer, baskıda en aydınlık çıkan yerdir.
Kadraj ve ders anlatmak
Kadraj, neyi göstereceğinden çok neyi dışarıda bırakacağına karar vermektir. Akademide bunun en çıplak hâli ders anlatmak. Koca bir alanı on dört haftaya sığdırmaya çalışırsın. Ustalaştığını da hangi konuyu anlatacağını değil, hangisini anlatmayacağını seçerken anlarsın.
Acemi fotoğrafçı her şeyi tek kareye sığdırmaya çalışır, acemi hoca da her şeyi tek derse. İkisinde de sonuç aynı olur, her şey görünür ama hiçbir şey görülmez. İyi bir kare de iyi bir ders de bakana biraz boşluk bırakır.
Dipnot: Ders anlatmada… Tabii PowerPoint çıktı, mertlik bozuldu 😀
Mutlu kaza ve beklenmedik övgü
Fotoğrafta en iyi kareyi bazen planladığın şey değil, kadraja birden giren bir kuş, yanlış ayarlanmış bir enstantane ya da beklenmedik bir gölge verir. En sevdiğim birkaç fotoğrafım da böyle çıktı, bu da aramızda ufak bir sır olsun. Akademideki karşılığı, herkesin çekindiği, en zor hoca diye bilinen isimden gelen tek bir övgü. Kırmızı kalemiyle meşhur, kimsenin metnine “iyi” demeyen o hoca bir gün seninkinin kenarına “Bu güzel olmuş” yazar.
Ne beklemişsindir ne de planlamışsındır. Üstelik övgüyü alan bölüm, genellikle son gece aceleyle yazdığın bölümdür. Ama yıllarca o tek cümleyle yaşarsın; tıpkı bazı fotoğrafçıların bütün bir kariyeri tek bir mutlu kazaya borçlu olması gibi. Aslına bakarsan iki alan da sana dünyanın senin planına uymak zorunda olmadığını öğretiyor. Bu da iyi bir haber.
Saha ve sokak
Masa başında yazdığın makale ne kadar zarif olursa olsun, sahaya inince sınanır. Sokak fotoğrafçısı da odasında oturarak hiçbir şey çekemez. İkisi de bir yerden kalkıp insanla karşılaşmanı gerektirir. İkisinde de o karşılaşmanın bir etiği var. Bilgilendirilmiş onam formu ile sokakta kurduğun göz teması, karşındakini nesne değil özne saymanın iki ayrı biçimi.
İyi danışman, iyi usta
Negatiflerde hocanın gölgesinden yakındık, biliyorum. Ama gölgenin bir de iyi yüzü var. Sana neye bakacağını değil, nasıl bakacağını öğreten biriyle karşılaşmak iki dünyada da büyük şanstır. İyi danışman tezini yazmaz, iyi usta fotoğrafını çekmez. İkisi de sen kendi gözünü bulurken yanında durur, sonra kenara çekilir. Ender görülür ama vardır. Ben bu konuda şanslı olanlardanım, hocalarıma buradan saygılar.
Kör hakem ve isimsiz yarışma
Bütün bu eleştirilere rağmen ismin değil işin konuştuğu anlar ikisinde de mümkün. Kör hakemlik ile katılımcı adının gizlendiği yarışma, liyakatin hâlâ bir ihtimal olduğunu gösteriyor. Kusursuz mu? Değil; meşhur Hakem 2 hâlâ aramızda. Ama en azından unvanı da makinenin markasını da kenara koyup yalnızca işe bakmaya çalışan bir düzen.
Sabitleme banyosu
Karanlık odada son aşama sabitlemedir. Görüntüyü ışığa dayanıklı hâle getirirsin, yoksa kâğıt kararır, emek gider.
Akademi ile fotoğraf arasında gidip gelirken benim sabitleme banyom, bir kuruma ait olmadan da bakabileceğini ve üretebileceğini görmek oldu. Daha zor, belki daha görünmez, ama daha özgür. Kadro beklemek ile ışık beklemek arasındaki fark da burada kapanıyor, çünkü ışığı beklerken de çekmeye devam edebilirsin.
Dipnot: Ama bir kadro da şart; faturalar makale ve fotoğraf karesiyle ödenmiyor 😀
Biliyorum, bu yazıyı da sonunda bir ölçüte göre değerlendireceksin. Beğeniyle ya da beğenmemeyle, paylaşımla, belki bir atıfla; içinden ve gönlünden hangisi gelirse.
Hadi bize şimdilik eyvallah…

Bir yanıt yazın